Liên minh châu Âu đang khởi động một trong những cuộc cải tổ môi trường lớn nhất trong nhiều năm qua với loạt quy định mới về rác thải bao bì. Từ túi nilon dùng một lần đựng rau củ, chai mỹ phẩm mini trong khách sạn đến các hóa chất nguy hiểm trong bao bì thực phẩm đều sẽ bị siết chặt. Tuy nhiên, doanh nghiệp Séc và cả Bộ Môi trường nước này cảnh báo việc triển khai đang diễn ra quá gấp gáp, thiếu hướng dẫn chi tiết và có nguy cơ đẩy chi phí sang người tiêu dùng.

Lý do để EU áp dụng các quy định nghiêm ngặt hơn là khá rõ ràng. Mỗi năm, châu Âu phát sinh khoảng 26 triệu tấn rác thải nhựa, trong đó 40% đến từ bao bì. Theo số liệu của Eurostat, lượng rác này không hề giảm. Năm 2023, mỗi người dân châu Âu trung bình tạo ra 35,3 kg rác thải bao bì nhựa, tăng 6,4 kg so với 10 năm trước.

Sau khi đã cấm ống hút nhựa hay bộ dao nĩa nhựa dùng một lần, EU tiếp tục siết mạnh hơn thông qua quy định PPWR về bao bì và rác thải bao bì. Dù vậy, các thay đổi sẽ không diễn ra ngay lập tức mà kéo dài trong nhiều năm, với những mốc áp dụng cụ thể từ 2026 đến 2030.

Ủy ban châu Âu cho biết: “Mục tiêu của quy định là giảm tối đa lượng bao bì và chất thải bao bì phát sinh, đồng thời giảm tiêu thụ nguyên liệu sơ cấp và thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn, bền vững và cạnh tranh.”

Bắt đầu từ ngày 12/8: siết PFAS trong bao bì thực phẩm
Thay đổi lớn đầu tiên sẽ có hiệu lực từ thứ Tư, ngày 12/8, khi các doanh nghiệp phải chứng minh bao bì mới có hàm lượng hóa chất PFAS nằm trong ngưỡng cho phép. PFAS còn được gọi là “hóa chất vĩnh cửu” do rất khó phân hủy trong môi trường.

Tuy nhiên, thay vì một quá trình khởi động suôn sẻ, nhiều bên cho rằng hiện vẫn còn quá nhiều điểm chưa rõ. Một số nước, trong đó có Séc, thậm chí đề nghị lùi thời điểm áp dụng.

Bộ trưởng Môi trường Séc Igor Červený (đảng Motoristé) nhận định: “Quy định về bao bì và rác thải bao bì là một văn bản tham vọng và toàn diện, theo đuổi những mục tiêu quan trọng. Nhưng vấn đề nằm ở cách triển khai thiếu tính hệ thống. Cho đến nay vẫn thiếu những quy định then chốt, chẳng hạn về ghi nhãn bao bì, tiêu chí tái chế, phương pháp thử nghiệm PFAS, quy tắc tối giản hóa bao bì hoặc yêu cầu cấm một số loại bao bì nhất định.”

Theo ông Červený, việc thiếu hướng dẫn cụ thể sẽ buộc doanh nghiệp phải gấp rút thiết kế lại bao bì. “Điều đó có thể dẫn đến việc các công ty phải lặp lại những bước đã làm, thay vì thực hiện một thay đổi có tính toán ngay từ đầu. Theo một số nguồn, chi phí cho các thay đổi này có thể lên tới 54 tỷ euro, trong khi phần lớn hoàn toàn có thể tiết kiệm được nếu châu Âu có cách tiếp cận hợp lý hơn,” ông cảnh báo.

Doanh nghiệp chịu áp lực thời gian, người mua có thể phải trả thêm
Giới chuyên môn trong ngành cũng xác nhận doanh nghiệp đang rơi vào tình trạng chạy đua với thời gian, dù người tiêu dùng trong tháng 8 có thể chưa nhận thấy thay đổi rõ rệt trên kệ hàng.

Ông Petr Havelka, Giám đốc điều hành Hiệp hội Quản lý chất thải Séc (ČAOH), cho biết: “Từ tháng 8, doanh nghiệp phải bảo đảm đối với từng bao bì mới rằng không có các hóa chất bị kiểm soát như PFAS, phải gắn cho mỗi đơn vị một số lô riêng biệt và chuẩn bị đầy đủ hồ sơ kỹ thuật cùng ‘Tuyên bố phù hợp’. Bộ hồ sơ này phải bao gồm mô tả chính xác thành phần vật liệu cũng như đánh giá nội bộ xem bao bì đó có thể tái chế hay không và tái chế theo cách nào.”

Không chỉ các tập đoàn lớn phải bỏ ra hàng triệu để phân tích và chuẩn hóa quy trình, nhiều doanh nghiệp nhỏ thậm chí còn chưa biết thời hạn tháng 8 đang đến gần.

Người phát ngôn Phòng Thực phẩm Séc, ông Marek Zemánek, thừa nhận: “Các doanh nghiệp này có thể rơi vào tình thế khó khăn khi bên mua yêu cầu đáp ứng quy định, trong khi họ chưa kịp chuẩn bị. Chúng tôi đã ghi nhận nhiều tín hiệu cho thấy một số bên thu mua thậm chí dọa sẽ ngừng lấy hàng từ những công ty chưa sẵn sàng.”

Theo ông Zemánek, phần chi phí phát sinh cuối cùng nhiều khả năng sẽ được chuyển sang người tiêu dùng. “Không thể yêu cầu các công ty thực phẩm mỗi năm đầu tư hàng triệu vào công nghệ mới trong khi họ không biết vài tháng nữa những quy định nào sẽ có hiệu lực. Cách làm này hoàn toàn ngược đời và không liên quan gì đến kinh doanh bền vững. Chính Ủy ban châu Âu trong các nghiên cứu tác động của mình cũng ước tính tổng chi phí vào khoảng 36 tỷ euro. Có thể dự đoán rằng các chi phí này sẽ dần phản ánh vào giá thực phẩm bán ra,” ông nói.

Ông Havelka cũng cho rằng nguy cơ tăng giá là hoàn toàn thực tế. “Có quá nhiều điểm chưa rõ, quá nhiều vấn đề pháp lý trong cách diễn đạt của quy định. Áp lực thời gian trong giai đoạn chuyển tiếp là rất lớn. Điều đó đồng nghĩa với chi phí lớn mà người dân sẽ phải trả. Và còn có nguy cơ phát sinh chi phí lặp đi lặp lại. Chỉ riêng việc dán nhãn lại bao bì cũng sẽ phải làm nhiều lần, dù đây là việc cực kỳ tốn kém,” ông cho biết.

Năm 2030 sẽ là bước ngoặt lớn
Những thay đổi mà người tiêu dùng có thể cảm nhận rõ hơn sẽ đến trong các năm tiếp theo. Từ năm 2028, bao bì sản phẩm sẽ phải có nhãn hài hòa trên toàn EU, giúp người mua biết chính xác nên bỏ từng loại bao bì vào thùng rác nào.

Tuy nhiên, làn sóng thay đổi lớn nhất sẽ diễn ra vào năm 2030. Khi đó, bao bì sẽ phải được tối giản tối đa, đồng nghĩa với việc chấm dứt các kiểu đóng gói hai lớp hoặc những chi tiết tiếp thị chỉ nhằm làm bao bì trông lớn hơn.

Từ ngày 1/1/2030, các cửa hàng sẽ không còn được phép cung cấp túi nilon mỏng dùng một lần cho rau củ, trái cây tươi. Các chai mỹ phẩm và đồ vệ sinh cá nhân cỡ nhỏ trong khách sạn cũng sẽ biến mất. Tương tự, các gói sốt dùng một lần trong nhà hàng cũng sẽ bị loại bỏ.

Tuy nhiên, theo giới trong ngành, một số biện pháp có thể tạo ra tác dụng ngược. Ông Havelka nói: “Bao bì nhỏ đối với thực phẩm giúp hạn chế lãng phí thực phẩm; bao bì nhỏ đối với hàng tiêu dùng giúp giảm lãng phí khi sử dụng. Bao bì nhựa cho rau quả từng giúp kéo dài đáng kể thời gian bảo quản, điều này cũng đúng với nhiều loại thực phẩm khác được đóng gói bằng nhựa. Đối với nhiều loại bao bì hiện vẫn chưa có phương án thay thế tương xứng và ‘xanh’ hơn. Có vẻ như một ý định tốt đã bị đẩy đến chỗ triển khai chưa thật sự hợp lý trong tay các quan chức và nhà lập pháp châu Âu.”

Ông cũng cảnh báo quy định cưỡng bức thay đổi có thể gây hệ quả ngược với mục tiêu môi trường: “Ai cũng muốn có môi trường sống tốt hơn, nhưng cách mà quy định PPWR đang theo đuổi mục tiêu đó có thể lại dẫn đến gánh nặng lớn hơn, logistics phức tạp hơn, chi phí cao hơn và hiệu quả chung của cả hệ thống thấp hơn.”

Những mốc chính của quy định PPWR
Theo thông tin được Hiệp hội Thương mại và Du lịch cung cấp, PPWR sẽ được triển khai theo nhiều giai đoạn:

Năm 2026

12/8: PPWR chính thức bắt đầu.
Bao bì thực phẩm vượt ngưỡng PFAS theo quy định sẽ không được phép đưa ra thị trường.
Nếu doanh nghiệp quảng bá bao bì là “thân thiện môi trường”, “có thể tái chế”... thì các tuyên bố này phải phù hợp với Điều 14 và có hồ sơ kỹ thuật chứng minh.

Năm 2027

12/2: Nhà hàng, quán cà phê, cửa hàng đồ ăn nhanh và các cơ sở tương tự phải cho phép khách mang đồ uống hoặc thức ăn mang đi bằng hộp, cốc riêng mà không bị tính giá cao hơn hoặc áp điều kiện bất lợi hơn. Đồng thời, cơ sở kinh doanh phải thông báo rõ quyền này tại điểm bán.

Năm 2028

12/2: Các cơ sở HORECA bán đồ ăn, thức uống mang đi phải cung cấp thêm lựa chọn bao bì tái sử dụng trong hệ thống hoàn trả, với giá và điều kiện không bất lợi hơn bao bì dùng một lần.
12/8: Bao bì phải mang nhãn hài hòa toàn EU về thành phần vật liệu để người tiêu dùng biết cách phân loại rác. Trên hộp sữa chua, bánh quy hay sản phẩm nhãn riêng của ngành hóa mỹ phẩm sẽ xuất hiện biểu tượng vật liệu thống nhất tương ứng với ký hiệu trên thùng rác.

Năm 2029

12/2: Bao bì tái sử dụng phải có nhãn thống nhất cho biết đây là bao bì tái sử dụng; thông tin về hệ thống hoàn trả, điểm thu gom... sẽ được cung cấp qua mã QR hoặc phương tiện kỹ thuật số khác.

Năm 2030

1/1/2030: Gói thay đổi lớn nhất có hiệu lực.
Bao bì phải đáp ứng tiêu chí “thiết kế để tái chế” và đạt tối thiểu hạng A, B hoặc C, nếu không sẽ không được lưu hành trên thị trường.
Một số loại bao bì nhựa sẽ phải chứa tỷ lệ nhựa tái chế tối thiểu theo quy định.
Bao bì phải được thiết kế với trọng lượng và thể tích ở mức tối thiểu cần thiết để vẫn bảo đảm chức năng sử dụng.
Bao bì vận chuyển, bao bì nhóm và bao bì thương mại điện tử không được có quá 50% khoảng trống. Điều đó có nghĩa là các cửa hàng trực tuyến sẽ không thể gửi một món mỹ phẩm nhỏ trong chiếc hộp quá khổ nhồi đầy giấy hoặc nhựa chèn.
Một số loại bao bì nhựa dùng một lần sẽ bị cấm, trong đó có bao bì cho rau quả tươi dưới 1,5 kg, bao bì nhựa dùng một lần cho thực phẩm và đồ uống được tiêu thụ ngay tại cơ sở HORECA, cũng như một số bao bì mỹ phẩm mini trong khách sạn.
Trong bối cảnh đó, điều mà doanh nghiệp Séc mong chờ lúc này không chỉ là mục tiêu môi trường rõ ràng, mà còn là một lộ trình triển khai thực tế, nhất quán và đủ thời gian chuẩn bị. Nếu không, cuộc cải tổ bao bì lớn nhất của EU trong nhiều năm qua có thể khiến hóa đơn mua sắm của người dân tăng lên trước khi họ kịp nhìn thấy lợi ích môi trường rõ rệt.

Theo Denik