Chính phủ đang đối mặt với bài toán khó: vừa thực hiện các cam kết trước bầu cử, vừa giữ ngân sách nhà nước trong khuôn khổ luật định. Bộ trưởng Tài chính Alena Schillerová đã đưa ra lời giải, dù chỉ trên giấy tờ, bằng cách loại một phần chi tiêu khỏi phép tính thâm hụt ngân sách.

Liên minh ANO, SPD và Motoristé đang thúc đẩy Quốc hội thông qua các sửa đổi luật nhằm nới lỏng đáng kể các quy tắc lập ngân sách nhà nước. Điều này mở đường cho mức thâm hụt cao hơn và cho phép tài trợ các khoản chi đã hứa bằng vay nợ.

“Thu ngân sách không còn cân đối với các yêu cầu chi tiêu ngày càng tăng do giới chính trị tạo ra. Khoảng cách này mỗi năm một rộng hơn. Và kết quả là các quy tắc ngân sách ngày càng bị lách luật’,” ông Mojmír Hampl, Chủ tịch Hội đồng Ngân sách Quốc gia cảnh báo.

Các nhà kinh tế lo ngại rằng nội các của Thủ tướng Andrej Babiš có thể vượt qua ngưỡng nguy hiểm, tương tự như tình trạng đã xảy ra tại Tây Ban Nha, Bỉ, Pháp hay Ý – những quốc gia EU đang gánh nợ cao.

“Nếu các đề xuất luật được thông qua và chính phủ tận dụng dư địa mới, thâm hụt tài chính công sẽ không thể duy trì dưới mức quy định trong những năm tới. Trong giai đoạn 2031–2033, chúng ta có thể chạm trần nợ công,” chuyên gia Aleš Bělohradský từ Trung tâm Tài chính Công cảnh báo.

Chính phủ muốn thay đổi những gì?
Các chuyên gia cho rằng đây chủ yếu là các “thủ thuật hành chính”. Dù có bao nhiêu ngoại lệ được đưa ra, nợ công vẫn là nợ công. Cụ thể gồm 5 điểm chính:

1. Điều khoản “thoát ly”
Một số khoản chi sẽ không còn được tính vào thâm hụt ngân sách, đặc biệt là đầu tư vào đường cao tốc, đường sắt, hồ chứa nước và nhà máy điện hạt nhân. Theo ước tính, tới 85% chi đầu tư của Quỹ Hạ tầng Giao thông Nhà nước có thể bị loại khỏi ngân sách, tương đương khoảng 144 tỷ korun trong năm nay.

2. “Hoàn cảnh đặc biệt”
Chính phủ có thể vượt trần chi tiêu tới 10% trong trường hợp “hoàn cảnh đặc biệt”. Tuy nhiên, khái niệm này được mở rộng từ “tình trạng chiến tranh” sang cả “tình hình an ninh xấu đi” – một thuật ngữ bị đánh giá là mơ hồ và do chính Hội đồng An ninh Nhà nước (tức chính phủ) quyết định.

3. Chi tiêu quốc phòng ngoài ngân sách
Bộ Tài chính đề xuất kéo dài ngoại lệ cho phép loại trừ chi tiêu quốc phòng vượt 2% GDP khỏi thâm hụt ngân sách. Quy định này vốn do chính phủ trước đó ban hành và dự kiến kéo dài thêm ba năm.

4. Trả lại ngân sách theo luật
Một thay đổi khác cho phép dự thảo ngân sách khi bị trả lại Quốc hội sẽ không còn phải tuân thủ các quy tắc trách nhiệm tài khóa. Điều này hợp thức hóa cách làm gần đây của chính phủ Babiš và có thể tạo tiền lệ nguy hiểm: chính phủ có đa số tại Hạ viện có thể tự “trả lại” ngân sách để né ràng buộc pháp lý.

5. Siết ngân sách các cơ quan độc lập
Bộ Tài chính muốn có quyền tự điều chỉnh ngân sách của Văn phòng Tổng thống, Quốc hội, Thượng viện, Tòa án Hiến pháp, Cơ quan Kiểm toán Tối cao và Thanh tra (ombudsman). Trước đây, các cơ quan này có cơ chế phê duyệt ngân sách độc lập.

Theo nghị sĩ Vojtěch Munzar (ODS), điều này tiềm ẩn nguy cơ gây áp lực tài chính không phù hợp lên các thiết chế kiểm soát quyền lực: “Chúng tôi lo ngại ngân sách sẽ trở thành công cụ để chính phủ gây ảnh hưởng và làm suy yếu vai trò giám sát của các cơ quan này.”