Một loạt cơ quan truyền thông quốc tế như Politico, European Conservative, Euractiv hay Đài Đức Deutsche Welle những ngày gần đây đồng loạt đưa tin về dự luật liên quan tới các “chủ thể nước ngoài” do chính phủ Andrej Babiš (ANO) chuẩn bị. 

Đề xuất này tính tới việc lập một cơ sở dữ liệu mới, trong đó mọi tổ chức có nhận tài trợ từ nước ngoài dù ở mức độ nào, hoặc có bất kỳ mối liên hệ nước ngoài nào, đều buộc phải đăng ký. Dự luật bị đánh giá là rất giống với luật về “điệp viên nước ngoài” của Nga, vốn sau đó cũng được Gruzia áp dụng.  

Các điểm chính  
– Nhiều báo chí quốc tế cho rằng dự luật Séc về các “tác nhân nước ngoài” mang đậm dấu ấn “cẩm nang Điện Kremlin”.  
– Văn bản có thể làm căng thẳng thêm tranh cãi giữa các chính phủ Trung Âu và Brussels về vai trò của các tổ chức phi chính phủ.  
– Dự luật quy định những chủ thể có nhận tài trợ hoặc có quan hệ với nước ngoài phải đăng ký, nếu không sẽ đối mặt với các khoản phạt rất nặng.  

“Chính phủ Séc đang chuẩn bị một dự luật về ‘điệp viên nước ngoài’ gợi nhớ cẩm nang của Điện Kremlin,” Euractiv viết, đồng thời nhắc lại rằng các chính phủ ở Hungary và Slovakia cũng từng tìm cách thông qua những văn bản tương tự. Tại Hungary, đạo luật này bị Tòa án Công lý EU bác bỏ năm 2020, còn tại Slovakia, Tòa Hiến pháp cũng đã chặn đứng.  

Trang European Conservative lưu ý rằng đề xuất đã “châm ngòi cho một cuộc đối đầu chính trị gay gắt” ở Praha và “có thể mở thêm một mặt trận mới trong cuộc tranh cãi đang diễn ra giữa các chính phủ Trung Âu và Brussels về vai trò của các tổ chức phi chính phủ”.  

Tờ Politico, khi đánh giá dự luật mang “phong cách Kremlin”, dẫn lại các ý kiến chỉ trích cho rằng mục tiêu thực chất là “bóp nghẹt các tổ chức phi chính phủ”. Politico cũng nhắc rằng nội các của ông Babiš coi đây là “ưu tiên then chốt trong chương trình hành động của chính phủ”.  

Đài Deutsche Welle (Đức) đặt dự luật vào bối cảnh cuộc biểu tình do phong trào Milion chvilek pro demokracii (Một triệu khoảnh khắc vì dân chủ) tổ chức hôm thứ Bảy. Đài này cho biết người dân Séc xuống đường tại Praha để phản đối “sự thoái hoá của nền dân chủ dưới thời Thủ tướng Andrej Babiš”. Biểu tình diễn ra tại quảng trường Letná, nơi tháng 11/1989 từng là địa điểm của cuộc mít tinh lớn nhất chống lại chế độ cộng sản.  

Đề xuất do những người thân Nga khởi xướng  

Đề xuất lập “đăng bạ các chủ thể nước ngoài” được đưa ra bởi nghị sĩ Jindřich Rajchl (thuộc đảng SPD) phối hợp với cố vấn của ông Babiš là Natálie Vachatová – người công khai bênh vực Tổng thống Nga Vladimir Putin trên mạng xã hội, trong khi anh trai bà đang điều hành một công ty thu hồi nợ lớn tại Nga.  

Dự luật bị rò rỉ cho báo chí – hiện chưa được công bố chính thức – yêu cầu mọi tổ chức nhận tài chính hoặc có liên hệ từ nước ngoài phải ghi danh vào sổ đăng ký. Trường hợp không tuân thủ, họ có thể phải chịu những khoản phạt rất lớn. Những đạo luật tương tự đã vấp phải làn sóng chỉ trích dữ dội không chỉ tại Nga – nơi luật đã được ban hành và sử dụng – mà còn ở Hungary và Slovakia, những nước cuối cùng không thông qua văn bản này.  

Tác giả dự luật khẳng định mục tiêu là tăng cường minh bạch: giúp nhà nước có “bức tranh rõ hơn” về các chủ thể đang hoạt động tại Séc với nguồn tiền hoặc sự hậu thuẫn từ nước ngoài. Họ cũng nhấn mạnh không nhằm sao chép luật của Nga – vốn bị Điện Kremlin lợi dụng để bóp nghẹt phe đối lập – mà “lấy cảm hứng” từ luật FARA của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, luật FARA của Mỹ miễn trừ cho các hoạt động nhân đạo, giáo dục, nghiên cứu và học thuật.  

Phó thủ tướng kiêm ngoại trưởng Petr Macinka (đảng Motoristé) tuyên bố Bộ Tư pháp sẽ soạn thảo dự luật. Thế nhưng chính Bộ trưởng Tư pháp Jeroným Tejc (ANO) sau đó lại khẳng định ông “không hề hay biết” về nhiệm vụ này.  

“Không rõ thông tin này được lấy từ đâu. Thành thật mà nói, hiện tại không có chỉ đạo như vậy,” ông Tejc phát biểu với trang Novinky hôm thứ Tư. Theo ông, văn bản đang bị rò rỉ “không đủ điều kiện để đưa ra thảo luận, cả về nội dung lẫn kỹ thuật lập pháp”, và hiện Bộ Tư pháp “chưa tính đến” việc chính thức trình dự luật.  

“Công thức Nga cho chủ nghĩa toàn trị”  

Ngay khi xuất hiện, dự luật đã vấp phải phản ứng mạnh mẽ từ phe đối lập, giới đại học và khối tổ chức phi chính phủ. Cựu ngoại trưởng Jan Lipavský (ODS) gọi đây là “công thức Nga cho chủ nghĩa toàn trị”.  

Tomáš Urban, đại diện tổ chức Người trong cơn khốn khó (Člověk v tísni), cho rằng các tác giả “đang mô phỏng thực tiễn hiện nay của Nga”.  

“Tại Nga, luật được thiết kế với phạm vi áp dụng rất rộng, và hiện chủ yếu dùng với các cá nhân để có thể tuỳ tiện sách nhiễu. Ban đầu, nó cũng được trình bày như một công cụ minh bạch, nhưng dần biến thành công cụ đàn áp bất cứ ai,” Urban nhận định.  

Ông cho rằng việc chính phủ Séc tuyên bố dựa trên luật FARA của Mỹ là “vô lý”: “Nếu thực sự soạn theo FARA, như họ nói, thì các tổ chức phi chính phủ quốc tế lại phải được loại trừ khỏi phạm vi điều chỉnh,” ông phân tích.  

Theo Urban, điểm cốt lõi trong luật Mỹ là yếu tố kiểm soát: chủ thể nước ngoài phải có quyền chỉ đạo hoạt động của ‘điệp viên’ trong suốt mối quan hệ; chỉ riêng việc nhận tài trợ là chưa đủ điều kiện, trái ngược với dự thảo của Séc.  

“Dự luật Séc được thiết kế hoàn toàn ngược lại: chỉ cần bất kỳ nguồn tài chính nào từ nước ngoài, không cần chứng minh yếu tố kiểm soát. Hệ quả là vô số tổ chức bị cuốn vào phạm vi điều chỉnh một cách vô lý – từ Transparency International, Amnesty International, Các Bác sĩ Không Biên giới cho tới các cơ sở nghiên cứu Séc nhận tài trợ thông qua các quỹ quốc tế,” ông Urban nói.  

Các trường đại học cũng lên tiếng. Người phát ngôn Đại học Karlova, bà Michaela Lagronová, cảnh báo: “Dự luật có thể gây khó khăn lớn cho việc các trường đại học Séc tham gia các chương trình tài trợ và trao đổi học thuật quốc tế, kể cả những chương trình danh giá, trong bối cảnh hệ thống đại học Séc đã phải chịu tình trạng thiếu hụt ngân sách kéo dài.”

Theo Novinky