Do nhiều nguyên nhân lịch sử, trong một thời gian dài đất nước ta chưa có đủ điều kiện thuận lợi để thúc đẩy và phát triển khoa học - công nghệ. Tuy nhiên, truyền thống "chiêu hiền đãi sĩ" vẫn luôn là sợi chỉ đỏ xuyên suốt chiều dài lịch sử dân tộc.

Trước bối cảnh toàn Đảng, toàn dân, toàn quân quyết tâm thực hiện thắng lợi hai mục tiêu 100 năm, đưa đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, lấy khoa học - công nghệ làm nền tảng, đổi mới sáng tạo làm động lực và chuyển đổi số là kết nối theo Nghị quyết 57, thì sứ mệnh người Việt Nam ở nước ngoài, đặc biệt lực lượng trí thức kiều bào, cần nỗ lực vượt bậc hơn nữa.

Luân chuyển chất xám

Khi nhìn sang các quốc gia trong khu vực và trên thế giới chúng ta có thể có những bài học rất sâu sắc và kinh nghiệm quý báu.

Từ đầu những năm 1980, Trung Quốc đã có chính sách gửi du học sinh sang phương Tây du học nhưng lại không có yêu cầu cam kết hay quy định nào về việc quay trở lại phục vụ sau thời gian du học.

Điều này đã cho thấy rằng tại thời điểm đó, Trung Quốc nhận thức rất rõ về việc đất nước của họ chưa đủ sức hấp dẫn và điều kiện ứng dụng, khả năng hấp thụ những tinh hoa của những người được gửi đi học đó còn hạn chế.

Hay nói cách khác, đất nước này chấp nhận để tinh hoa của họ mang chuông đi đánh xứ người và được thử sức ở môi trường làm việc phù hợp hơn để phát triển khả năng của mình.

Hiện nay, khi Trung Quốc là một quốc gia lớn mạnh, có tiếng nói trên trường quốc tế về mọi mặt thì những nhân tài Hoa kiều đang tự động quay trở về phục vụ đất nước và Trung Quốc gọi họ là những "con rùa biển". Và thật vậy, trong những năm gần đây, chính sách này của Trung Quốc đã mang lại rất nhiều kết quả tốt với những "con rùa biển" trở về ngắn hạn, dài hạn hay thậm chí về hẳn.

Trong các buổi tiếp xúc cộng đồng trong các chuyến công du của mình Tổng Bí thư Tô Lâm cũng đã nhiều lần nhắc tới công tác người Việt Nam ở nước ngoài và nhấn mạnh về việc khuyến khích, hoan nghênh người Việt Nam ở nước ngoài ở lại nước sở tại phát triển bản thân, sự nghiệp nhưng vẫn luôn cống hiến cho đất nước.

Những quan điểm mới này gợi ra khái niệm luân chuyển chất xám "brain circulation" với hình thái phù hợp hơn trong thế giới phẳng hiện nay. Khái niệm này có thể đồng hành cùng với hai khái niệm cũ hơn là chảy máu chất xám "brain drain" và thu hút chất xám "brain gain".

Với khái niệm luân chuyển chất xám sẽ không còn bên được và bên mất, mà chất xám được san sẻ giữa các quốc gia và chủ thể hưởng lợi là cộng đồng quốc tế. Với thời kỳ cách mạng công nghiệp lần thứ 4 và công nghệ phát triển như vũ bão hiện nay, khái niệm này đi vào thực tế cũng dễ dàng hơn với sự trợ giúp của các thiết bị công nghệ tiên tiến.

Luân chuyển chất xám cũng mở ra những cơ hội mới để người Việt Nam ở nước ngoài có thể tham gia đóng góp, tham mưu, đề xuất những khuyến nghị vào công cuộc xây dựng Tổ quốc. Tuy nhiên, Việt Nam cũng cần có một cơ chế, giải pháp cụ thể để thu hút, tận dụng tối đa nguồn chất xám này.

Tạo môi trường cho người tài

Đầu tiên, phải nhấn mạnh rằng mỗi giai đoạn phát triển của đất nước cần phải có cách nhìn đúng về nhu cầu nhân tài.

Chúng ta không thể kêu gọi chung chung, dàn trải mà cần cụ thể vào các lĩnh vực được ưu tiên, quan tâm, chú trọng và sẽ trở thành mũi nhọn, xương sống cho sự phát triển quốc gia như: trí tuệ nhân tạo, năng lượng, đường sắt cao tốc, điện hạt nhân... Sự lựa chọn có trọng tâm, phân bổ nguồn lực sẽ quyết định khả năng bứt tốc trong ngắn hạn, ổn định trong trung hạn và bền vững của đất nước trong dài hạn.

Thứ hai, với nguồn trí thức người Việt Nam ở nước ngoài được coi là nguồn nội lực cần thiết để phát triển hiện nay, việc thay đổi tư duy sang luân chuyển chất xám, coi trí thức là tài sản xuyên biên giới thì những hợp tác sẽ đi vào chiều sâu, thực chất, rút ngắn thời gian di chuyển và đạt hiệu quả cao hơn. Những cống hiến từ xa nhưng gắn bó gần gũi cũng là hình thức yêu nước phù hợp đối với công dân toàn cầu.

Tuy nhiên cũng cần thúc đẩy mạnh mẽ công tác phát hiện và bồi dưỡng nhân tài người Việt Nam ở nước ngoài. Việc phát hiện có thể thông qua các cuộc thi, giải thưởng để tìm kiếm, vinh danh, tạo cộng đồng kết nối để nhân tài có đất phát triển.

Các giải thưởng cần làm mới, phù hợp với từng giai đoạn để tạo nguồn lực bổ sung cho đất nước khi cần. Bên cạnh đó cần đẩy mạnh công tác giáo dục lý tưởng, lòng yêu nước đối với người Việt Nam ở nước ngoài.

Thứ ba, đối với những nhân tài có mong muốn về nước công tác thì cũng hình thành hệ sinh thái mới, môi trường làm việc ổn định, cống hiến thực chất để hỗ trợ các nhà nghiên cứu một cách toàn diện. Ngoài việc phát triển mô hình R&D thì hệ sinh thái 5 nhà: nhà trường - nhà nghiên cứu - nhà đầu tư - nhà kinh doanh - nhà nước cũng là một sáng kiến để tham khảo.

Mô hình này sẽ hỗ trợ một sản phẩm nghiên cứu từ khâu đầu tiên là thai nghén ý tưởng cho đến khi được phát triển hoàn thiện, ứng dụng cho xã hội một cách tích cực, tạo ra lợi nhuận và góp phần phát triển năng lực cạnh tranh quốc gia bằng khoa học - công nghệ.

Việc vận hành trơn tru, hiệu quả này sẽ tạo ra sự yên tâm cho các nhà khoa học, giúp họ không bị phân tâm trong công việc nghiên cứu - vốn là sở trường của họ. Bên cạnh đó, cơ chế tài chính minh bạch, linh hoạt, cạnh tranh, khuyến khích rủi ro cũng là một trong những điểm cộng để thúc đẩy sự sáng tạo trong người dân, thu hút nguồn lực.

Cuối cùng, cũng cần có cơ chế để nhân tài hiến kế trực tiếp cho Đảng và Nhà nước, bởi những ý tưởng, sáng tạo, công trình giá trị, tiếng nói phản biện cần đến được nơi cần đến. Những vướng mắc ở tầng trung gian, thủ tục hoặc khoảng cách niềm tin cũng giảm động lực phấn đấu, ham muốn đóng góp của nhân tài. Khi người tài được sống trong một môi trường mà họ thực sự được tôn trọng, thử sức, ghi nhận thì chắc chắn rằng họ sẽ tự tìm về như những "con rùa biển" mà không cần kêu gọi, thu hút với cơ chế đặc thù.

Lời hiệu triệu của Tổng Bí thư Tô Lâm về việc thu hút, trọng dụng và gìn giữ nhân tài không chỉ là mời gọi người Việt Nam ở nước ngoài về cống hiến mà còn là một lời khẳng định với toàn dân là chúng ta có một không gian mà nơi đó tri thức được tôn vinh, trân trọng và sử dụng đúng mục đích.

Tầm nhìn chiến lược của Việt Nam

Hiện có các chính sách, cơ chế đặc thù của Việt Nam nhằm thu hút các chuyên gia trong các lĩnh vực ưu tiên trọng điểm trong giai đoạn hiện nay như: đường sắt cao tốc, điện hạt nhân, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn,...
Đồng thời còn mở rộng tới 11 nhóm công nghệ chiến lược và 35 nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược giai đoạn 2025 - 2030, được ban hành theo quyết định số 1131/QĐ-TTg ngày 12-6-2025 của Thủ tướng Chính phủ.
Điều này thể hiện tầm nhìn chiến lược và quyết tâm cao độ của Đảng và Nhà nước trong việc kiến tạo một đội ngũ trí thức, chuyên gia hàng đầu để dẫn dắt công cuộc phát triển khoa học - công nghệ và chuyển đổi số quốc gia.

Theo Tuoitre