Cấm mạng xã hội với trẻ dưới 15 tuổi là bước đi không thể tránh khỏi, cần làm ngay. Nhà nước và cha mẹ phải cùng vào cuộc, đó là khuyến nghị thống nhất của các chuyên gia lâu năm trong lĩnh vực nghiện và sức khỏe tâm thần trẻ em.

Theo Tân điều phối viên quốc gia về phòng chống ma túy Pavel Bém (ODS), nếu chỉ dừng ở lệnh cấm, Cộng hòa Séc sẽ không thể chặn được đà suy sụp tinh thần của thanh thiếu niên. Bên cạnh siết chặt mạng xã hội, nhà nước phải đầu tư mạnh cho giáo dục phụ huynh, phòng ngừa và điều chỉnh thêm nhiều yếu tố rủi ro khác. “Mạng xã hội không phải là nguyên nhân duy nhất đứng sau sự xấu đi kịch tính của sức khỏe tâm thần giới trẻ,” ông nhấn mạnh.  

Giám đốc Hiệp hội các nhà cung cấp dịch vụ cai nghiện Matěj Hollan cảnh báo phụ huynh cần hiểu rõ: mạng xã hội không được kiểm soát gây lệ thuộc tương tự như rượu và ma túy. Nhận định này được củng cố bởi nghiên cứu của nhóm chuyên gia Đại học Palackého (Olomouc).

Lệnh cấm là “bước một”, không thể giao hết cho Nhà nước

Tranh luận về siết mạng xã hội bùng lên sau khi Thủ tướng Andrej Babiš công bố ý định cấm trẻ dưới 15 tuổi dùng mạng xã hội, khẳng định ông làm theo khuyến nghị của giới chuyên môn. CNN Prima NEWS đã phỏng vấn những cố vấn chủ chốt của ông.

“Tôi coi việc điều chỉnh mạng xã hội lúc này là bước then chốt số một. Mạng xã hội chắc chắn gây tác động tàn phá đến sức khỏe, không chỉ về mặt tinh thần, của trẻ em và thanh thiếu niên, nên hạn chế là hoàn toàn cần thiết,” Pavel Bém nói.  

Đồng thời, ông nhấn mạnh không thể phó mặc toàn bộ trách nhiệm cho Nhà nước: “Chúng ta phải tự hỏi ai nuôi dạy con cái chúng ta, ai chịu trách nhiệm chính cho việc đó – không thể chỉ là Nhà nước. Hãy hình dung Nhà nước tuyên bố chịu trách nhiệm cho tình trạng sức khỏe thể chất và tinh thần của trẻ, gửi thông điệp tới bố mẹ rằng: ‘Đừng lo, mọi thứ sẽ ổn vì chúng tôi giải quyết hộ các bạn.’ Mô hình như vậy không thể nào vận hành được.”

Trong bốn năm tới, Bém sẽ là một trong những tiếng nói tham vấn chính của Thủ tướng Babiš về chính sách phòng chống nghiện và sức khỏe tâm thần.

“Chỉ cấm thôi sẽ không đủ”

Bém thừa nhận, trong bối cảnh khủng hoảng, tìm giải pháp nhanh là điều dễ hiểu, nhưng cảnh báo chúng chỉ là phần nổi của “tảng băng”.  

“Những gì chúng ta thấy và nói tới bây giờ chỉ là phần chóp, nơi người ta tìm giải pháp cấp tốc. Điều đó là hợp lý, Nhà nước phải phát đi thông điệp rõ ràng cho xã hội. Nhưng chúng ta cũng phải nhìn xuống phần chìm, nơi khối băng thực sự nằm. Một lệnh cấm đơn thuần hay bất cứ dạng điều tiết nào sẽ không tự nó dẫn chúng ta tới mục tiêu. Đó là bước đầu tiên, phía sau cần ít nhất cả chục bước nữa,” ông phát biểu.

Bên cạnh Bém, một tiếng nói then chốt khác trong hoạch định chính sách sẽ là bác sĩ tâm thần Dita Protopopová, thành viên ANO, Thư ký Hội đồng Chính phủ về sức khỏe tâm thần. Bà nhận định lệnh cấm chỉ là một phần nhỏ trong gói giải pháp.

“Chúng ta phải làm nhiều hơn rất nhiều. Ở một số nước, quy định về độ tuổi đã tồn tại nhưng vẫn bị lách. Cần giáo dục cộng đồng về rủi ro, để họ hiểu những gì công nghệ làm với bộ não, cảm xúc và các mối quan hệ xã hội. Chỉ khi đó lệnh cấm mới có ‘đất’ để phát huy tác dụng,” bà nói sau cuộc họp hội đồng.

NUDZ: “Hoan nghênh khởi động quyết liệt của Thủ tướng”

Giám đốc Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia (NUDZ) Jiří Horáček, người sẽ cùng Bém tham gia xây dựng chính sách, đánh giá tích cực động thái của Thủ tướng. Trong cuộc phỏng vấn với Echo24.cz, ông cho biết tình hình đang xấu đi quá nhanh và sâu, buộc chính quyền phải chấp nhận những giải pháp ngắn hạn, chưa thực sự hệ thống. Tuy nhiên, nếu không sớm xây dựng nền tảng dài hạn, các biện pháp tức thời sẽ khó hiệu quả.

“Tôi nhìn nhận rất tích cực và mừng khi giới chính trị đã phản ánh được mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Liệu lệnh cấm trên diện rộng có phải giải pháp tối ưu hay không thì giờ rất khó đánh giá. Hoàn toàn có khả năng trẻ sẽ tìm cách lách, và một chủ trương tốt chưa chắc đã vận hành như mong muốn. Nhưng vì vấn đề quá nghiêm trọng và tác động lên tâm trí trẻ em, thanh thiếu niên quá lớn, nên bất cứ khởi đầu quyết liệt nào đều là cần thiết, và tôi hoan nghênh quyết định của Thủ tướng Babiš,” Horáček nói.

Ông dẫn số liệu từ Mỹ năm 2022: 97% trẻ em và thanh thiếu niên gần như online trên mạng xã hội suốt cả ngày, và hơn một nửa trong số đó không thể tự tắt dù muốn.

Nghiện mạng xã hội: Biểu hiện giống rượu, ma túy

Dữ liệu từ nghiên cứu HBSC (Health Behaviour in School-Aged Children) của Đại học Palackého, do Hội đồng Chính phủ về điều phối chính sách trong lĩnh vực nghiện công bố, cho thấy xu hướng đáng báo động.

“Dữ liệu năm 2022 cho thấy 8% trẻ em Séc 11–15 tuổi nằm trong nhóm ‘người dùng mạng xã hội có vấn đề’. Các em đã có biểu hiện hành vi nghiện, có thể hình dung tương tự với nghiện các chất: rượu, nicotine và các chất khác,” nhà phân tích dữ liệu Petr Baďura nói với CNN Prima NEWS.  

Thêm 23% thanh thiếu niên nằm trong nhóm “người dùng mạng xã hội cường độ cao”, là “vùng đệm” dễ chuyển thành nhóm nghiện.

Theo Baďura, biểu hiện nghiện mạng xã hội tương tự nghiện rượu hay ma túy: “Khi không có mạng xã hội, các em xuất hiện thôi thúc quay lại, không thể nghĩ được gì khác, thường xuyên xung đột với người xung quanh vì thời gian online, nói dối và che giấu thực tế sử dụng.”

Một phát hiện quan trọng khác: nghiện công nghệ số không còn là “bệnh” của các nhóm yếu thế về kinh tế – xã hội như thường thấy với rượu, ma túy. Ngược lại, trẻ em từ các gia đình khá giả và “thành đạt” cũng sa vào lệ thuộc với tỷ lệ cao.

Hollan: “Sự xem nhẹ đang làm hại trẻ em”

Trước ý kiến cho rằng chưa chứng minh được quan hệ nhân – quả giữa mạng xã hội và khủng hoảng tâm thần, Matěj Hollan phản ứng gay gắt.  

“Những người phát biểu mơ hồ, thiếu hiểu biết, và bằng cách đó xem nhẹ sự việc, không nhận ra quy mô vấn đề và thực tế là họ đang gây hại khủng khiếp cho trẻ. Xã hội không hiểu mức độ ‘nghiện’ dữ dội ở đây. Họ không thể hình dung thiết kế gây nghiện của mạng xã hội – được sao chép từ máy đánh bạc – có thể tạo ra hệ quả tương tự rượu hay cờ bạc,” ông nói.

Theo Hollan, khi đã xác định một cơ chế tạo nghiện mạnh tương tự thuốc lá, rượu hay ma túy, thì “nó không thuộc về trẻ em”: “Đây không phải câu chuyện hạn chế tự do hay ngăn trẻ sử dụng công nghệ theo hướng tích cực. Đây là câu chuyện điều tiết một sản phẩm gây lệ thuộc cao. Gia đình không thể và cũng không đủ sức một mình đối phó với thứ này.”

Bốn năm tranh luận, hành động vẫn bằng không

Hollan chỉ ra, phản ứng của giới chính trị – cả chính phủ lẫn đối lập – phần lớn vẫn chỉ dừng ở mức phát biểu bề mặt, viện dẫn tự do ngôn luận, thiếu dữ liệu, “trách nhiệm thuộc về gia đình” hay luận điểm “cấm đoán không giải quyết được gì”. Nhiều người trong số họ chưa từng đối mặt thực tế với một đứa trẻ nghiện, không làm việc trong lĩnh vực nghiện, cũng chưa đọc các dữ liệu hiện có.

Đây cũng là mô-típ lặp lại của cả nhiệm kỳ chính phủ trước: số trẻ có biểu hiện trầm cảm từ mức vừa đến nặng tăng lên, trong khi giới cầm quyền “không làm gì đáng kể”.

Cựu nghị sĩ TOP 09 Martina Ochodnická, người từng bất thành trong nỗ lực cấm bán nước tăng lực cho người dưới 18 tuổi, bình luận: “Chúng ta đang ngồi xem cuộc tranh luận thứ một trăm năm mươi về mạng xã hội, điện thoại, nước tăng lực và chất gây nghiện. Tự hỏi xem tất cả những năm qua, ai là bên thắng cuộc? Chắc chắn không phải con em chúng ta. Năm nào cũng nói về dự phòng, động lực, các hoạt động thay thế, rồi nhìn vào ngân sách phòng ngừa vẫn là con số gần như bằng không. Trong khi quanh ta, nhiều nước đã làm được vô số điều. Hoặc chúng ta bắt đầu hành động, hoặc tiếp tục sa xuống vực. Tôi chỉ còn biết cầu chúc cho trẻ con của chúng ta.”

Chuyên gia Digibalanc: Nhà nước phải đưa “định mức giờ cầm điện thoại”

Chuyên gia về công nghệ số trong đời sống trẻ em Michaela Mlíčková Jelínková, sáng lập nền tảng Digibalanc, cảnh báo sự thờ ơ hôm nay sẽ để lại hệ quả kinh tế – xã hội nặng nề.

Digibalanc đề xuất 5 trụ cột:  
- Trường học không smartphone  
- Trẻ dưới 13 tuổi không dùng điện thoại thông minh  
- Cấm mạng xã hội đến 15 tuổi  
- Tăng thời lượng vui chơi tự do, không công nghệ và không can thiệp quá sâu của người lớn  
- Cấm “chatbot bạn đồng hành” dùng trí tuệ nhân tạo cho người dưới 18 tuổi  

“Một thế hệ trẻ đang lớn lên, trong đó nhiều em sẽ chịu hậu quả từ sự thiếu hiểu biết của chính cha mẹ mình. Nghiên cứu khoa học đã chỉ ra thay đổi ở não trẻ em tiếp xúc quá mạnh với công nghệ số. Nguy cơ là các em sẽ suy giảm lâu dài khả năng tập trung – nền tảng của thành công trong công việc. Không loại trừ khả năng, một bộ phận sẽ trở nên khó hoặc không thể làm việc, thậm chí lệ thuộc vào AI. Ai sẽ trả chi phí chăm sóc cho họ? Lấy từ đâu? Đây sẽ là gánh nặng khổng lồ cho tài khóa, đe dọa cả năng lực cạnh tranh lao động,” bà nhận định.

Theo Mlíčková, Nhà nước phải đưa ra khuyến nghị rõ ràng, chi tiết cho cha mẹ: “Nhà nước cần nói rõ: với mỗi độ tuổi, tối đa trẻ được online bao nhiêu giờ mỗi ngày. Hiện có tới nửa triệu phụ huynh ở Séc đang bị hoặc có nguy cơ kiệt sức (burnout), thường gắn với việc con cái lạm dụng công nghệ số. Họ không biết phải làm gì. Nhà nước cần trao cho họ hướng dẫn cụ thể, thiết thực, được bảo chứng bởi uy tín công quyền. Chúng ta hoàn toàn có thể học từ Úc, Pháp, Bắc Âu hay Hà Lan – những nơi đã ban hành ‘cẩm nang’ rất rõ ràng cho phụ huynh.”

Ý kiến trái chiều: Masarykova var cảnh báo “nguy cơ tác dụng ngược”

Trong không gian học thuật cũng xuất hiện quan điểm thận trọng. Nhóm chuyên gia Đại học Masaryk (Brno) cho rằng hiện chưa có bằng chứng tuyệt đối, cho phép kết luận sự xấu đi của sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên là hệ quả trực tiếp của việc dùng mạng xã hội.  

“Trong bối cảnh này, lệnh cấm trên diện rộng có vẻ là giải pháp đơn giản nhất. Tuy nhiên, hiện chưa có đủ kết luận khoa học ủng hộ rõ ràng hiệu quả tích cực của các lệnh cấm toàn diện. Nguy cơ là chúng ta áp dụng biện pháp có thể gây những tổn hại khó lường, thậm chí làm xấu thêm sức khỏe tâm lý của thanh thiếu niên,” Michaela Šaradín Lebedíková từ nhóm IRTIS nhận định.

“Không thể chỉ nhắm vào mạng xã hội, phải đàm phán với cả ngành”

Cựu điều phối viên quốc gia về phòng chống ma túy Jindřich Vobořil, hiện là cố vấn thân cận của Pavel Bém, đồng ý rằng cần hành động, song hoài nghi về hiệu quả nếu chỉ dừng ở lệnh cấm.

“Tôi hiểu lý do, hiểu nhu cầu và rất mong nó sẽ hiệu quả, nhưng tôi hoài nghi liệu biện pháp đó có tạo ra được tác động mà chúng ta muốn, mà chúng ta cần. Mạng xã hội chỉ là một phần vấn đề. Phần còn lại là game, các phòng chat… Ta có thể cấm cái này, nhưng cái khác sẽ lập tức xuất hiện. Vấn đề lớn nhất là thuật toán, thứ tạo nên và nuôi dưỡng kiểu giao tiếp gây lệ thuộc. Tôi tin chúng ta phải bắt đầu đối thoại với cả ngành công nghiệp: hoặc họ tự điều chỉnh, hoặc Nhà nước sẽ phải can thiệp,” Vobořil nói.

Theo Matěj Hollan, các “ông lớn” công nghệ đã có rất nhiều thời gian để tự tìm giải pháp, nhưng thực tế lại đi hướng ngược lại: “Các tập đoàn này bỏ ra số tiền khổng lồ để vô hiệu mọi nỗ lực cắt giảm lợi nhuận của họ. Lợi nhuận ấy dựa trên thiết kế gây nghiện, và tôi không hình dung nổi phải có sự kiện gì thì họ mới sẵn sàng từ bỏ.”

Xu hướng quốc tế: Từ cấm mạng xã hội đến cấm smartphone trong trường

Dù ngành công nghệ chống trả mạnh, đàm phán với các tập đoàn IT đã được khởi động ở cấp độ Ủy ban châu Âu. Theo nguồn tin của CNN Prima NEWS, một giải pháp chung cho toàn Liên minh châu Âu về lệnh cấm mạng xã hội đang trong quá trình chuẩn bị.

Australia đã cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội từ năm 2025. Nhiều nước khác đang xây dựng luật cấm smartphone với trẻ dưới 15 tuổi. Đa số quốc gia châu Âu đã áp dụng lệnh cấm điện thoại trong trường học trên toàn quốc – chủ đề mà Séc mới chỉ bắt đầu tranh luận sôi nổi từ năm ngoái, sau khi Bộ trưởng Giáo dục Robert Plaga đề xuất trong một cuộc phỏng vấn với CNN Prima NEWS.

Theo CNN Prima newws