Một luật sư di trú giải thích và bác bỏ những hiểu lầm phổ biến về quyền quốc tịch theo nơi sinh và huyết thống, đồng thời phân tích các tình huống thực tế liên quan đến việc nhập quốc tịch ở Cộng hòa Séc và các quốc gia khác nhau.

Hãy xem một tình huống phổ biến: hai người nước ngoài đang sống và làm việc tại Praha có một đứa con sinh ra tại bệnh viện ở Cộng hòa Séc. Đứa trẻ đó lớn lên ở Séc, học trường địa phương và hòa nhập hoàn toàn vào xã hội. Về mọi mặt xã hội, đứa trẻ đó được xem là người Séc.

Tại Hoa Kỳ, ít nhất là cho đến hiện tại, đứa trẻ tương tự sẽ tự động trở thành công dân Mỹ theo Hiến pháp. Sinh ra trên lãnh thổ Mỹ thì quốc tịch được cấp tự động, không có ngoại lệ hay điều kiện nào. Đây là một trong những hệ thống cấp quốc tịch theo nơi sinh rộng rãi nhất trên thế giới.

Tại Cộng hòa Séc, kết quả pháp lý hoàn toàn khác. Quốc tịch được xác định theo cha mẹ, không theo nơi sinh, và khoảng cách giữa trải nghiệm sống thực tế và tình trạng pháp lý này thường khiến nhiều gia đình người nước ngoài sống lâu dài tại đây bất ngờ.

Sự phức tạp là có thật, nhưng việc hiểu rõ con đường nhập quốc tịch cho cả gia đình là bước đầu tiên để hiểu con bạn được hưởng quyền lợi gì ngay từ khi sinh ra.

Hai mô hình quốc tịch trên thế giới

Sự khác biệt bắt nguồn từ hai nguyên tắc pháp lý đối lập. Nguyên tắc thứ nhất là jus soli (“quyền theo lãnh thổ”), trong đó quốc tịch được xác định theo nơi sinh – mô hình gắn liền với Hoa Kỳ, nơi việc sinh ra trên lãnh thổ Mỹ thường đồng nghĩa với việc có quốc tịch, bất kể tình trạng của cha mẹ.

Nguyên tắc thứ hai là jus sanguinis (“quyền theo huyết thống”), trong đó quốc tịch được truyền theo cha mẹ chứ không theo nơi sinh. Đây là cách mà phần lớn các nước châu Âu áp dụng, bao gồm cả Cộng hòa Séc theo Luật số 186/2013 Coll. Trên thực tế: việc sinh ra tại Praha không tự động tạo ra quyền được mang quốc tịch Séc.

Sinh ở Séc nhưng có cha mẹ EU? Không phải “đường tắt”

Quốc tịch theo nơi sinh là rất hiếm ngay cả trong EU. Pháp là quốc gia gần với mô hình jus soli nhất, nhưng vẫn không cấp quốc tịch tự động khi sinh cho trẻ có cha mẹ là người nước ngoài; thông thường quốc tịch chỉ được cấp khi đủ 18 tuổi nếu đáp ứng các điều kiện cư trú. Đức và Áo cũng áp dụng logic tương tự như Séc, dựa chủ yếu vào huyết thống.

Không có “đường tắt” chỉ dựa vào nơi sinh. Ngoại lệ hẹp duy nhất áp dụng cho trẻ em bị bỏ rơi dưới 15 tuổi được tìm thấy tại Séc mà không xác định được cha mẹ, nhằm tránh tình trạng không quốc tịch. Ngoài trường hợp này, việc sinh ra tại một quốc gia EU không tự động tạo ra con đường đến hộ chiếu EU.

Tư cách EU giúp đơn giản hóa quyền cư trú và làm việc (công dân EU không cần giấy phép lao động và việc đăng ký cũng dễ hơn), nhưng không tạo ra con đường thuận lợi hơn để có quốc tịch Séc. Luật của EU giúp việc sinh sống và làm việc tại đây dễ dàng hơn; còn quốc tịch Séc vẫn được điều chỉnh bởi luật quốc gia, áp dụng như nhau bất kể tình trạng EU.

Công dân Anh, sau Brexit, không còn được coi là công dân EU trong các thủ tục di trú tại Séc, nghĩa là họ phải tuân theo cùng một lộ trình nhập quốc tịch như bất kỳ công dân nước thứ ba nào khác.

Có cha/mẹ là người Séc? Con bạn tự động là công dân Séc

Kết quả pháp lý thay đổi hoàn toàn khi một trong hai cha mẹ mang quốc tịch Séc. Trong trường hợp đó, đứa trẻ sẽ tự động là công dân Séc ngay từ khi sinh ra, bất kể sinh ở đâu hay gia đình đang sống ở quốc gia nào.

Thủ tục này thường khá đơn giản về mặt hành chính. Tuy nhiên, vẫn có một số tình huống đặc thù, ví dụ khi người cha là công dân Séc công nhận quan hệ cha con với một đứa trẻ sinh từ mẹ không thuộc EU, có thể cần thêm giấy tờ như xét nghiệm ADN. Dù vậy, nguyên tắc vẫn không thay đổi: quốc tịch được truyền từ cha mẹ sang con.

Hiểu lầm về việc hòa nhập qua học tập

Một hiểu lầm phổ biến trong các gia đình người nước ngoài sống lâu dài là cho rằng việc học ở trường Séc và sử dụng tiếng Séc thành thạo sẽ tự động dẫn đến việc được cấp quốc tịch. Điều này không đúng. Việc học tập và hòa nhập xã hội không tạo ra bất kỳ quyền pháp lý nào để được nhập quốc tịch.

Quốc tịch phải được đạt thông qua khung nhập tịch tiêu chuẩn, dựa trên việc cư trú hợp pháp dài hạn. Người nộp đơn phải vượt qua kỳ thi tiếng Séc (thường ở mức B1) và bài kiểm tra về đời sống và thể chế, đồng thời chứng minh khả năng tài chính ổn định và không có tiền án tiền sự.

Đối với công dân ngoài EU, điều này thường đồng nghĩa với khoảng 10 năm cư trú hợp pháp, hoặc lâu hơn nếu thời gian đó chủ yếu là visa du học. Công dân EU được hưởng thời gian rút ngắn hơn.

Gốc gác Séc: một “lối tắt” ít người biết

Nếu bạn có nguồn gốc Séc hoặc Tiệp Khắc, con đường của bạn có thể dễ dàng hơn đáng kể. Con cái và cháu của những công dân Séc hoặc Tiệp Khắc trước đây thường có thể nộp đơn theo thủ tục tuyên thệ, qua đó bỏ qua các yêu cầu thông thường về cư trú và kiểm tra.

Điều này đặc biệt liên quan đến người Mỹ có gốc Séc, vì nhiều gia đình đã mất quốc tịch qua các thế hệ trước do các quy định lịch sử liên quan đến việc nhập quốc tịch ở nước ngoài.

Con đường này hiện chỉ áp dụng cho con cái và cháu của công dân Séc. Một đề xuất mở rộng sang các thế hệ xa hơn đã không được thông qua trước cuộc bầu cử năm 2025.

Làm rõ quan trọng đối với công dân Mỹ

Đối với hầu hết các quốc gia, việc xác định quốc tịch cho trẻ sinh ra ở nước ngoài được thực hiện thông qua thủ tục xin hộ chiếu.

Tuy nhiên, với công dân Mỹ, có thêm một lớp quy định: một đứa trẻ sinh ngoài lãnh thổ Hoa Kỳ vẫn có thể nhận quốc tịch Mỹ ngay từ khi sinh nếu cha hoặc mẹ là công dân Mỹ, nhưng chỉ khi người cha hoặc mẹ đó đáp ứng yêu cầu về thời gian cư trú thực tế tại Mỹ. Thông thường là đã sống ở Mỹ ít nhất 5 năm trước khi đứa trẻ ra đời, trong đó ít nhất 2 năm phải sau tuổi 14.

Để chứng minh điều này, cha mẹ cần nộp đơn xin Báo cáo Lãnh sự về Sinh ở Nước ngoài (CRBA) tại đại sứ quán hoặc lãnh sự quán Mỹ gần nhất. Đối với các gia đình sống lâu dài tại Cộng hòa Séc, những yêu cầu này phức tạp hơn nhiều so với những gì nhiều người nghĩ và thường đòi hỏi sự chuẩn bị pháp lý cẩn thận từ trước.

Quyền quốc tịch theo nơi sinh vẫn là một chủ đề nóng trên toàn thế giới. Vào tháng 1 năm 2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký Sắc lệnh hành pháp số 14160, nhằm tìm cách hạn chế quy định này. Tuy nhiên, các tòa án đã tạm thời chặn biện pháp đó, và Tòa án Tối cao dự kiến sẽ ra phán quyết trước tháng 7 năm 2026.

Dù kết quả ra sao, điều này sẽ một lần nữa làm nóng lại nhận thức toàn cầu về một trong những nguyên tắc gây tranh cãi nhất trong luật quốc tịch — những yếu tố vốn trở nên đặc biệt quan trọng khi bàn ăn gia đình đặt đầy các loại hộ chiếu khác nhau.

Quy tắc quốc tịch theo nơi sinh – tóm tắt nhanh

• Chỉ riêng nơi sinh không quyết định quốc tịch tại Cộng hòa Séc
• Quốc tịch Séc chủ yếu dựa trên cha mẹ (nguyên tắc huyết thống)
• Nhập quốc tịch là con đường tiêu chuẩn dành cho người nước ngoài cư trú lâu dài
• Việc có tổ tiên người Séc có thể giúp đơn giản hóa đáng kể quy trình
• Công dân Mỹ phải đáp ứng yêu cầu về thời gian hiện diện thực tế tại Mỹ để truyền quốc tịch cho con sinh ở nước ngoài
• Các yêu cầu này phải được hoàn thành trước khi đứa trẻ được sinh ra, không phải sau đó

(Theo expats)