Góc khuất của lao động nước ngoài tại Séc: Khi nghỉ việc không chỉ là câu chuyện xin thôi việc

Các quy định về cư trú, khoản nợ phí tuyển dụng và chỗ ở phụ thuộc vào chủ sử dụng lao động khiến việc chuyển việc trở nên khó khăn. Những hệ lụy từ tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến lao động nhập cư.

Rời bỏ một công việc tồi tệ hiếm khi là chuyện đơn giản. Đối với một số lao động nước ngoài tại Séc, quyết định này còn đồng nghĩa với việc phải tìm nơi ở mới, giải quyết thủ tục cư trú và tiếp tục trả khoản nợ đã vay để có được công việc ngay từ đầu.

Thực trạng đó đặt ra một câu hỏi thường bị bỏ qua trong các cuộc tranh luận về tình trạng thiếu lao động: những người đang lấp đầy các vị trí tuyển dụng có bao nhiêu quyền tự do để nghỉ việc?

Bà Magda Faltová, Giám đốc Hiệp hội Hội nhập và Di cư, cho biết người lao động đang phải đối mặt với hợp đồng thiếu rõ ràng, các khoản khấu trừ lương và sự phụ thuộc vào chủ lao động hoặc bên trung gian. Bà kêu gọi thảo luận rộng hơn về ý nghĩa của hội nhập thành công, thay vì chỉ đánh giá dựa trên việc một người có việc làm hay không.

Cần thiết tại nơi làm việc nhưng chưa được dư luận đón nhận

Thái độ của người dân Séc đối với lao động nước ngoài tồn tại một nghịch lý rõ rệt. Cuộc khảo sát do STEM thực hiện vào tháng 1/2026 cho thấy 58% số người được hỏi coi lao động nước ngoài là giải pháp cho tình trạng thiếu nhân lực trong một số ngành nghề. Tuy nhiên, 65% lại cho rằng Séc đang sử dụng quá nhiều lao động nước ngoài.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng sự phản đối đối với việc tuyển dụng lao động nước ngoài nhìn chung đã giảm theo thời gian. STEM nhận định quan điểm của người dân có liên quan một phần đến tình hình kinh tế và trải nghiệm thực tế về tình trạng thiếu nhân viên. Tuy nhiên, việc thừa nhận nhu cầu tuyển dụng lao động không nhất thiết đồng nghĩa với sự chấp nhận dành cho những người đang đảm nhận các công việc đó.

Trong bài bình luận đăng trên tuần báo Katolický týdeník hồi tháng 10, bà Faltová cho rằng điều kiện làm việc ít được quan tâm hơn số lượng tuyển dụng. Theo bà, một số người di cư đến Séc với khoản nợ phát sinh từ phí môi giới việc làm, sau đó tiếp tục bị khấu trừ lương để trả tiền chỗ ở, phiên dịch hoặc những khoản được cho là tiền phạt tại nơi làm việc.

Khi thu nhập, chỗ ở và hỗ trợ thiết yếu đều phụ thuộc vào cùng một chủ lao động hoặc bên trung gian, mất việc có thể đồng thời đe dọa nhiều khía cạnh trong cuộc sống của người lao động. Sự phụ thuộc này lý giải vì sao một giải pháp tưởng chừng đơn giản - tìm chủ lao động khác - lại khó thực hiện trên thực tế.

Kết quả thanh tra chính thức cho thấy có nhiều trường hợp vi phạm, dù những số liệu này không phản ánh trực tiếp toàn bộ tình trạng bóc lột lao động. Năm 2025, Cơ quan Thanh tra Lao động Nhà nước phát hiện 2.484 người làm việc trái phép, trong đó có 1.673 công dân ngoài Liên minh châu Âu (EU), đồng thời áp dụng tổng mức phạt hơn 133 triệu korun đối với các hành vi vi phạm liên quan đến lao động bất hợp pháp.

Xây dựng, dịch vụ lưu trú và ăn uống, cùng sản xuất là những lĩnh vực thường xuyên bị phát hiện sử dụng lao động trái phép nhất. Tuy nhiên, những số liệu này chỉ liên quan đến các cơ sở đã được thanh tra, không phải ước tính trên toàn quốc về tình trạng bóc lột. Lao động bất hợp pháp và điều kiện làm việc mang tính lạm dụng cũng không phải là hai khái niệm đồng nhất.

Khả năng nghỉ việc phụ thuộc một phần vào diện cư trú

Một điểm đặc biệt quan trọng đối với người nước ngoài là không phải mọi lao động ngoại quốc đều chịu sự điều chỉnh của cùng một hệ thống quy định.

Đối với người có thẻ lao động nhưng không được tự do tiếp cận thị trường lao động, việc chuyển việc đòi hỏi phải thông báo trước cho Bộ Nội vụ và nhận được văn bản xác nhận rằng các điều kiện liên quan đã được đáp ứng. Theo hướng dẫn chính thức, người lao động thường phải thông báo ít nhất 30 ngày trước ngày dự kiến bắt đầu công việc mới.

Ngoài ra, người lao động bị hạn chế đổi chủ trong sáu tháng đầu kể từ khi nhận thẻ lao động đầu tiên. Tuy nhiên, vẫn có một số trường hợp ngoại lệ, bao gồm chấm dứt quan hệ lao động theo những căn cứ pháp lý nhất định hoặc bị chủ lao động cho nghỉ trong thời gian thử việc.

Sau khi quan hệ lao động chấm dứt, người có thẻ lao động thuộc diện này thường có 90 ngày để thông báo công việc mới hoặc nộp đơn xin chuyển sang một mục đích cư trú dài hạn đủ điều kiện khác. Bộ Nội vụ phải nhận được thông báo trong thời hạn nói trên. Do đó, thời điểm và giấy tờ đóng vai trò rất quan trọng, ngay cả khi đã có chủ lao động khác sẵn sàng tuyển dụng.

Trong khi đó, người được bảo vệ tạm thời có quyền tự do tiếp cận thị trường lao động Séc và không cần xin giấy phép lao động riêng.

Tuy nhiên, quyền tự do chuyển việc về mặt pháp lý không loại bỏ được mọi rào cản. Khó khăn về ngôn ngữ, khoản tiết kiệm hạn chế, nợ phí tuyển dụng hoặc sự phụ thuộc vào chỗ ở do nơi làm việc cung cấp vẫn có thể thu hẹp lựa chọn của người lao động. Quy định cư trú chỉ là một phần của vấn đề; khả năng tự chủ trong thực tế cũng quan trọng không kém.

Việc làm chỉ là thước đo đầu tiên của quá trình hội nhập

Việc chủ yếu coi người nước ngoài là giải pháp lấp đầy các vị trí tuyển dụng còn dẫn đến một hệ quả khác: kỹ năng của họ có thể không được sử dụng đúng mức.

Nhà kinh tế học Kamila Fialová, người có nghiên cứu được Viện Xã hội học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Séc tổng hợp, nhận định người tị nạn Ukraine là một nguồn đóng góp kinh tế mà Séc vẫn chưa khai thác hết. Theo bà, hội nhập thành công cần bao gồm cơ hội giúp họ thoát khỏi những công việc thấp hơn trình độ chuyên môn, lương thấp và thiếu ổn định.

Vấn đề vì thế không chỉ giới hạn trong từng nơi làm việc. Khả năng tìm được công việc phù hợp với kinh nghiệm sẽ ảnh hưởng đến thu nhập và triển vọng nghề nghiệp của mỗi người. Trong khi đó, các doanh nghiệp đang cần nhân lực có trình độ cũng có lợi khi những kỹ năng này được công nhận và sử dụng.

Một sáng kiến mới của Cơ quan Lao động Séc được kỳ vọng sẽ góp phần giải quyết vấn đề. Dự án CzechUp, triển khai từ tháng 10/2026 đến tháng 11/2028, đặt mục tiêu hỗ trợ ít nhất 2.000 người nước ngoài thông qua công nhận bằng cấp và trình độ chuyên môn, các khóa học tiếng Séc, đào tạo lại, giới thiệu việc làm và tư vấn cá nhân.

Dự án đặc biệt tập trung vào những lĩnh vực thường xuyên thiếu nhân lực, gồm y tế, dịch vụ xã hội, giáo dục, công nghệ thông tin và các ngành kỹ thuật. Đối tượng chính là người nước ngoài đăng ký với Cơ quan Lao động theo diện đang tìm việc hoặc quan tâm đến cơ hội việc làm.

Đào tạo và công nhận trình độ chuyên môn giải quyết những vấn đề khác với tình trạng nợ lương hoặc điều kiện làm việc không an toàn. Tuy nhiên, khi xem xét tổng thể, những yếu tố này cho thấy cần có một tiêu chuẩn khắt khe hơn để đánh giá hội nhập thành công: người lao động có hiểu rõ quyền lợi, có thể chuyển chủ và xây dựng sự nghiệp hay không, thay vì chỉ đơn thuần duy trì một công việc.

Nơi tìm kiếm tư vấn

Hiệp hội Hội nhập và Di cư cung cấp dịch vụ tư vấn pháp lý và xã hội miễn phí, bao gồm các vấn đề về việc làm và cư trú, không phân biệt quốc tịch hay tình trạng cư trú. Tổ chức này cũng cung cấp tư vấn pháp lý bằng tiếng Anh.

Các hành vi nghi vi phạm pháp luật lao động có thể được trình báo với Cơ quan Thanh tra Lao động Nhà nước hoặc cơ quan thanh tra khu vực tương ứng. Thanh tra lao động khuyến nghị người tố giác đính kèm các tài liệu chứng minh như hợp đồng và phiếu lương. Theo quy định pháp luật, cơ quan chức năng có nghĩa vụ bảo vệ danh tính người trình báo.

Tuy nhiên, hoạt động thanh tra không trực tiếp giải quyết các yêu cầu đòi tiền lương của từng cá nhân. Những tranh chấp này có thể phải được xử lý thông qua thủ tục tố tụng tại tòa án.

Theo expats