Chính phủ Séc sửa đổi Luật Tố tụng hình sự: Tăng cường tính độc lập cho tòa sơ thẩm

Chính phủ Séc hôm thứ Hai đã thông qua dự luật sửa đổi toàn diện Bộ luật Tố tụng hình sự. Một trong những nội dung đáng chú ý là cấm tòa phúc thẩm chỉ đạo tòa cấp dưới, tức tòa sơ thẩm, về cách đánh giá chứng cứ, xác định tình tiết vụ án và đưa ra phán quyết. Quy định này nhằm tránh lặp lại những trường hợp tòa sơ thẩm buộc phải xét xử theo chỉ đạo của hội đồng phúc thẩm cấp trên. Một trong số đó là vụ Čapí hnízdo, trong đó Thủ tướng Andrej Babiš (ANO) từng bị truy tố.

Trong vụ án liên quan đến cáo buộc lạm dụng khoản trợ cấp 50 triệu korun từ Liên minh châu Âu để xây dựng khu nghỉ dưỡng Čapí hnízdo gần Olbramovice, thuộc vùng Benešov, Tòa cấp cao Praha với tư cách tòa phúc thẩm đã nhiều lần hủy phán quyết tuyên trắng án đối với ông Babiš và nghị sĩ Nghị viện châu Âu Jana Nagyová (ANO).

Lần gần nhất, vào tháng 6 năm ngoái, hội đồng xét xử của Tòa cấp cao đồng thời chỉ đạo Tòa thành phố Praha về cách đánh giá chứng cứ và sau đó ra phán quyết xác định bà Nagyová có tội. Tòa sơ thẩm sau đó đã thực hiện đúng yêu cầu này.

Ông Babiš tránh được phán quyết kết tội vì trong thời gian đó đã giành lại quyền miễn trừ nghị sĩ. Sau đó, Hạ viện từ chối tước quyền miễn trừ để ông bị truy tố trong vụ Čapí hnízdo.

“Chúng tôi cấm các tòa phúc thẩm chỉ đạo tòa sơ thẩm phải đánh giá từng chứng cứ như thế nào. Mục tiêu là tăng cường tính độc lập của tòa sơ thẩm,” Bộ trưởng Tư pháp Jeroným Tejc (ANO), phát biểu tại cuộc họp báo sau phiên họp chính phủ hôm thứ Hai.

Theo ông, chính phủ muốn khôi phục cách áp dụng pháp luật vốn vẫn đang có hiệu lực, nhưng đã bị phá vỡ bởi phán quyết hồi tháng 3/2023 của một hội đồng thuộc Tòa án Hiến pháp, do Phó chủ tịch Tòa án khi đó là Jaroslav Fenyk đứng đầu.

Trong phán quyết này, hội đồng thẩm phán cho rằng nếu tòa phúc thẩm tự mình xem xét lại chứng cứ và đã sử dụng hết mọi phương thức thu thập, kiểm tra chứng cứ, cơ quan này có thể buộc tòa cấp dưới phải ra phán quyết theo hướng nhất định, kể cả tuyên bị cáo có tội, do bản thân tòa phúc thẩm không được pháp luật cho phép trực tiếp đưa ra phán quyết đó.

Hai năm sau, Tòa cấp cao Praha đã viện dẫn chính phán quyết này trong vụ Čapí hnízdo khi yêu cầu Tòa thành phố Praha tuyên các bị cáo có tội.

Bộ trưởng Tejc viện dẫn phán quyết của Tòa án châu Âu

“Các tòa phúc thẩm không nên làm điều từng xảy ra trong một số vụ án: chọn ra chẳng hạn ba trong số mười chứng cứ, tự mình xem xét những chứng cứ đó, rồi dựa vào đó buộc tòa cấp dưới phải tuyên có tội,” ông Tejc cảnh báo.

Theo Bộ trưởng Tư pháp, cách làm này xung đột với quyền được xét xử công bằng và nguyên tắc tự do đánh giá chứng cứ của tòa sơ thẩm.

Ông cho biết thay đổi này không chỉ nhằm phản ứng trước các vụ án hiện nay mà còn căn cứ vào phán quyết của Tòa án Nhân quyền châu Âu (ECHR). Liên quan đến vấn đề này, ông nhắc lại vụ Robert Tempel, người bị tuyên án tù chung thân vì sát hại hai người vào năm 2001, mặc dù đã nhiều lần được tòa sơ thẩm tuyên trắng án.

Tuy nhiên, tòa phúc thẩm cấp trên đã yêu cầu tuyên Tempel có tội và đến năm 2009, bản án chính thức có hiệu lực. Sau 11 năm, Tòa án Nhân quyền châu Âu đã can thiệp và chỉ trích cách xử lý của tòa phúc thẩm. Năm 2021, phán quyết có tội và hình phạt đối với Tempel bị hủy bỏ. Sau khi được trả tự do, ông đã kiện nhà nước và được bồi thường gần 10 triệu korun.

“Đây là thay đổi được đưa ra theo kiến nghị của Đoàn Luật sư Séc, tổ chức nghề nghiệp đại diện cho giới luật sư. Đó không phải sáng kiến của Bộ Tư pháp hay cá nhân bộ trưởng,” ông Tejc trả lời Novinky khi được hỏi ai là người đề xuất quy định này.

Theo ông, trong nhiều thập niên, nguyên tắc được áp dụng là hội đồng phúc thẩm không được đánh giá chứng cứ thay tòa sơ thẩm và cũng không được buộc tòa cấp dưới phải kết tội bất kỳ ai. Tuy nhiên, án lệ của Tòa án Hiến pháp đã thay đổi điều này cách đây ba năm. Một số tòa phúc thẩm đã tận dụng phán quyết đó và “phá toang cánh cửa mới chỉ hé mở”.

NCOZ sẽ điều tra các gói thầu quân sự

Dự luật sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự còn bao gồm nhiều thay đổi khác. Một trong số đó là quy định rõ công tố viên không được che giấu trước tòa bất kỳ chứng cứ nào, kể cả những chứng cứ bất lợi cho bên công tố và có lợi cho bị cáo.

“Công tố viên sẽ phải thông báo cho tòa án về tất cả chứng cứ. Mọi chứng cứ được phát hiện đều phải được trình lên tòa, bất kể chúng có lợi hay bất lợi cho bị cáo,” ông Tejc cho biết.

Dự luật cũng chuyển thẩm quyền điều tra các hành vi phạm tội liên quan đến đấu thầu công trong lĩnh vực quốc phòng từ Quân cảnh sang Trung tâm Quốc gia chống tội phạm có tổ chức (NCOZ).

“Chúng tôi cho rằng cơ quan điều tra tội phạm tham nhũng liên quan đến các gói thầu quân sự không nên là Quân cảnh, mà phải là Cảnh sát Cộng hòa Séc, cụ thể là NCOZ,” ông Tejc nói.

Theo ông, điều này sẽ giúp tránh xung đột lợi ích, bởi Quân cảnh trực thuộc Bộ Quốc phòng - cơ quan công bố, phê duyệt và ký kết các gói thầu. Bộ trưởng muốn giao những vụ việc này cho lực lượng có nhiều kinh nghiệm chống tham nhũng, cụ thể là các điều tra viên của NCOZ.

(Theo Novinky)