Ngày 9.5 là Ngày châu Âu. Hơn hai thập niên sau khi gia nhập Liên minh châu Âu, đã đến lúc nhìn lại Séc đã được – và mất – những gì từ tư cách thành viên.  

“Hoà bình thế giới không thể được bảo đảm nếu không có những nỗ lực sáng tạo tương xứng với các mối đe doạ đang rình rập,” bài diễn văn lịch sử của Ngoại trưởng Pháp khi đó là Robert Schuman, đọc ngày 9.5.1950, mở đầu như vậy. Hơn 75 năm sau, thông điệp cảnh báo này vẫn còn nguyên tính thời sự.  

Từ khát vọng gia nhập…  

Những năm 1990, hơn 80% người Séc mong muốn trở thành thành viên cộng đồng châu Âu. “Thời điểm đó, đó là một mục tiêu xa vời, một biểu tượng cho việc đất nước thuộc về phương Tây – mang tính trừu tượng nhiều hơn là cụ thể,” Jan Hartl, người sáng lập hãng thăm dò STEM, nhớ lại.  

Trong cuộc trưng cầu dân ý năm 2003, hơn ba phần tư cử tri bỏ phiếu ủng hộ gia nhập EU, mở đường để Cộng hòa Séc trở thành thành viên từ ngày 1.5.2004, trong làn sóng mở rộng lớn nhất lịch sử khối.  

Tuy nhiên, tỉ lệ tham gia bỏ phiếu chỉ đạt 55% cử tri đủ điều kiện. Tính theo số tuyệt đối, khoảng 3,5 triệu người nói “có” với EU, trong khi hơn 1 triệu người nói “không”.  

…đến tâm trạng hoài nghi  

Kết quả này phần nào báo trước tâm lý chia rẽ sau đó. Trong nhiều năm, một phần do những chỉ trích dai dẳng của Tổng thống Václav Klaus (2003–2013) – người cho rằng hội nhập EU đe dọa chủ quyền quốc gia và trách nhiệm dân chủ – người Séc nằm trong nhóm dân cư hoài nghi châu Âu nhất lục địa.  

Khủng hoảng nợ công châu Âu và khủng hoảng di cư năm 2015 càng làm nổi bật trong mắt nhiều người những điểm yếu cố hữu của EU.  

Những câu chuyện kiểu “chuối cong” – bị thổi phồng trong chiến dịch Brexit khi dẫn chiếu quy định của EU về tiêu chuẩn hoa quả “không được biến dạng, cong bất thường” – trở thành biểu tượng dễ nhớ để những người hoài nghi công kích xu hướng quan liêu, làm luật quá chi tiết của Brussels, dù trên thực tế EU không hề “cấm chuối cong”.  

Ngày nay, chỉ khoảng một phần ba công dân Séc nhìn nhận EU tích cực, và chưa đến hai phần ba cho rằng tư cách thành viên mang lại lợi ích cho đất nước.  

“Chính trị châu Âu ở đây vẫn bị xem là chính trị đối ngoại,” nhà khoa học chính trị Petr Weiss nhận xét. “Các chính trị gia không giải thích, không chú ý, thậm chí không hiểu rõ nó. Khi giới tinh hoa chính trị không hiểu, công chúng càng khó hiểu hơn.”  

Sức mạnh thị trường  

Dù vậy, EU vẫn mang lại cho Séc những lợi ích rõ ràng, hữu hình. Bất chấp nhiều phàn nàn, số người và lực lượng chính trị công khai kêu gọi rời EU vẫn là thiểu số nhỏ.  

Về kinh tế, Séc về cơ bản đã đạt được điều mình kỳ vọng: tiếp cận trực tiếp **thị trường chung** là động lực tăng trưởng quan trọng cho nền kinh tế định hướng xuất khẩu, khi khoảng 80% kim ngạch xuất khẩu hiện hướng tới các nước EU khác.  

Theo Liên đoàn Công nghiệp và Vận tải Séc, gần 90% doanh nghiệp và nhà lãnh đạo doanh nghiệp đánh giá tư cách thành viên EU là có lợi. Trong hơn 20 năm, GDP bình quân đầu người của Séc gần như tăng gấp ba, dù khoảng cách thu nhập với các nước giàu hơn vẫn là mối bận tâm và sự phản đối mạnh mẽ của dư luận đối với đồng euro khiến mọi nỗ lực gia nhập khu vực đồng tiền chung trở nên hết sức rủi ro về mặt chính trị.  

Song song với đó, Cộng hòa Séc đã nhận hơn 2 nghìn tỉ korun từ các quỹ EU – gấp đôi so với số đóng góp – tương đương thặng dư ròng hơn 1 nghìn tỉ korun. Nguồn vốn này được dùng cho mạng lưới đường bộ, đường sắt, bệnh viện, công viên tự nhiên và hàng loạt dự án hiện đại hóa trên khắp cả nước.  

Tự do đi lại và hội nhập  

Gia nhập EU rồi khu vực Schengen cũng mang lại một trong những lợi ích dễ nhận thấy nhất: tự do đi lại.  

Hơn 400.000 người Séc đã tham gia học tập ở nước ngoài qua chương trình Erasmus; theo chiều ngược lại, ước tính trên 250.000 công dân các nước EU đang sinh sống tại Séc ngày nay.  

Tương lai nhiều biến động  

EU hiện nay rất khác so với thời điểm Séc gia nhập cách đây 22 năm – và một phần cũng nhờ EU, diện mạo Séc thay đổi sâu sắc so với hai thập kỷ trước.  

Những năm gần đây cho thấy nhiều điều tưởng như “đương nhiên” có thể bị đảo ngược rất nhanh: tự do đi lại trong Schengen chịu sức ép, chiến tranh đã gõ cửa châu Âu, quan hệ với một số đồng minh cũ trở nên căng thẳng.  

Đồng thời, ngày càng nhiều thảo luận về một “châu Âu nhiều tốc độ”, nơi một số quốc gia muốn hội nhập sâu hơn – chẳng hạn trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh – trong khi các nước khác chọn đứng ngoài.  

Đối với những quốc gia vừa và nhỏ như Séc, các cuộc tranh luận này có ý nghĩa đặc biệt. Trong một khối có trọng lượng như EU, một đất nước 11 triệu dân có thể “đấm trên tầm vóc thực” – nhưng điều đó chỉ xảy ra nếu chính nước đó chủ động lựa chọn vai trò ấy.

Theo Expats