Cái chết của một trẻ mầm non chưa được tiêm chủng ở khu vực Ostravsko, sau khi mắc bệnh bạch hầu, một lần nữa mở lại các câu hỏi về việc tiêm chủng tại Séc. Hiện nay, tiêm chủng bắt buộc tại Séc bao gồm vaccine phòng chín bệnh truyền nhiễm. Loại vaccine được triển khai rộng rãi đầu tiên là vaccine phòng bệnh đậu mùa, nhưng căn bệnh này hiện đã được Tổ chức Y tế Thế giới coi là đã bị xóa sổ trên toàn cầu và từ những năm 1980 không còn được tiêm chủng nữa.

Trong thế kỷ 18, bệnh đậu mùa được cho là đã cướp đi tới 60 triệu sinh mạng. Cuối thế kỷ 18, bác sĩ người Anh Edward Jenner nhận thấy rằng những phụ nữ chăm sóc bò và từng mắc bệnh đậu mùa bò thì không mắc đậu mùa người.

Năm 1796, ông đã chuẩn bị một loại vắc-xin từ đậu mùa bò và mạo hiểm khi tiêm cho một cậu bé khỏe mạnh 8 tuổi tên James Phipps. Giả thuyết của ông rằng cậu bé sẽ được bảo vệ khỏi đậu mùa người sau đó đã trở thành sự thật. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử có một phương pháp được ghi nhận để tạo miễn dịch chống lại bệnh truyền nhiễm.

Năm 1798, Jenner công bố kết quả nghiên cứu của mình và đặt tên cho phương pháp này là “vaccination”, bắt nguồn từ tiếng Latin “vacca” nghĩa là con bò.

Vắc-xin phòng đậu mùa được đưa đến Praha vào cuối năm 1799 bởi bác sĩ Karel Bauer. Mũi tiêm đầu tiên tại Praha diễn ra vào tháng 2 năm 1800, và tại Brno vào năm 1801, nhờ bác sĩ Alois Carl, khoảng 600 trẻ em đã được tiêm chủng. Chỉ hai năm sau, hơn 10.000 trẻ em Séc đã được tiêm.

Một năm sau đó, quan cai trị cao nhất của Vương quốc Bohemia là Johann Rudolf Chotek ban hành quy định về việc triển khai tiêm chủng. Quy định này không chỉ đặt ra nguyên tắc tiêm chủng mà còn đưa ra các biện pháp phòng dịch như báo cáo ca bệnh trong vòng 24 giờ và cách ly người bệnh.

Việc tiêm chủng sau đó lan rộng nhanh chóng: đến năm 1849, tỷ lệ trẻ em được tiêm lại đạt 96% ở Bohemia, và cao hơn ở Moravia, trong khi ở Silesia là 91%. Đến đầu thế kỷ 20, bệnh đậu mùa chỉ còn xuất hiện lẻ tẻ. Ca tử vong được ghi nhận cuối cùng là vào năm 1897 với sáu trường hợp.

Chín bệnh truyền nhiễm

Tổ chức Y tế Thế giới tuyên bố bệnh đậu mùa đã bị xóa sổ toàn cầu vào năm 1980, và cùng năm đó việc tiêm chủng bắt buộc tại Tiệp Khắc cũng bị bãi bỏ. Hiện nay, vaccine phòng lao cũng không còn tiêm đại trà mà chỉ áp dụng cho nhóm nguy cơ từ năm 2010.

Trẻ em hiện được tiêm vắc-xin phối hợp gọi là “hexavakcína”, bao gồm phòng bạch hầu, uốn ván, ho gà, bại liệt, viêm gan B và các bệnh do vi khuẩn Haemophilus influenzae type B. Loại vaccine này đã thay thế các loại cũ từ năm 2007, giúp giảm số mũi tiêm và đơn giản hóa lịch tiêm chủng.

Một vaccine phối hợp khác là MMR, bảo vệ chống sởi, quai bị và rubella.

Các vaccine này được bảo hiểm y tế chi trả. Luật pháp yêu cầu trẻ phải được tiêm chủng để được nhận vào mẫu giáo. Tuy nhiên, nhà nước không thể cưỡng chế tiêm; quyết định thuộc về cha mẹ, nhưng họ có thể bị xử phạt đến 10.000 korun nếu không tuân thủ mà không có lý do chính đáng.

Bạch hầu và ho gà quay trở lại

Đối với bạch hầu, vaccine được bào chế từ độc tố của vi khuẩn gây bệnh, giúp cơ thể chống lại độc tố thật nếu nhiễm bệnh. Người được tiêm không hoàn toàn miễn nhiễm vi khuẩn nhưng được bảo vệ tốt khỏi biến chứng nặng.

Theo bác sĩ Daniel Dražan thuộc Hiệp hội Vaccine Séc, tỷ lệ tiêm chủng cho trẻ em ở Séc đối với bạch hầu và ho gà vẫn ở mức rất tốt, khoảng 95%, và không có sự sụt giảm nghiêm trọng. Tuy nhiên vẫn còn một nhóm trẻ không được tiêm và vẫn nằm trong nhóm nguy cơ.

Một số ca bạch hầu gần đây tại khu vực Ostravsko được xem là hiếm gặp, nhưng ho gà lại là vấn đề lớn hơn: giai đoạn 2024–2025 đã ghi nhận 37.510 ca nhiễm.

“Trước đây người ta dùng vaccine toàn tế bào, còn hiện nay là vaccine vô bào. Loại mới ít tác dụng phụ hơn nhưng hiệu quả không hoàn toàn, khả năng bảo vệ giảm dần và hạn chế việc ngăn lây truyền vi khuẩn,” bác sĩ Dražan giải thích. Đây là một trong những lý do khiến ho gà vẫn lưu hành và gây ra các đợt bùng phát định kỳ.

Tỷ lệ tiêm nhắc lại ở người lớn thấp

Theo ông Dražan, ở Séc, người lớn chủ yếu chỉ được tiêm nhắc lại uốn ván. Vaccine hexavalent được tiêm ba liều trong năm đầu đời, nhưng khả năng bảo vệ chống bạch hầu và ho gà giảm dần theo thời gian, làm tăng nguy cơ lây nhiễm ở thanh thiếu niên và người lớn.

Ông cho rằng nên sử dụng vaccine phối hợp tăng cường cho người lớn, bảo vệ đồng thời chống uốn ván, bạch hầu và ho gà — giống như nhiều quốc gia khác.

Ông cũng nhấn mạnh cần khuyến khích phụ huynh tiêm chủng đầy đủ cho trẻ em và người lớn tiêm nhắc lại, vì tiêm chủng giúp bảo vệ sức khỏe và tính mạng; càng nhiều người được tiêm đúng cách thì càng giảm bệnh nặng và tử vong.

Ông cũng lưu ý rằng tỷ lệ tiêm chủng ở Séc đối với cúm, phế cầu, viêm gan A, thủy đậu và rotavirus cũng còn thấp.

(Theo Novinky)