Ngày càng nhiều gia đình rời bỏ hệ thống trường công cứng nhắc, cho rằng hình thức “giáo dục cá nhân” giúp trẻ phát triển tốt hơn về tiếng Anh và kỹ năng hiểu biết truyền thông.

Từng được xem là một lựa chọn khá hiếm, hiện nay đã có hơn 7.500 trẻ em được học tại nhà ở CH Séc – con số cao nhất kể từ khi hình thức này được giới thiệu cách đây hai thập kỷ, theo dữ liệu của Bộ Giáo dục.

Để dễ hình dung, khi chương trình này ra mắt vào năm 2005, chỉ có 546 trẻ em lựa chọn con đường này. Tuy nhiên, dù số lượng đã tăng mạnh, học sinh học tại nhà vẫn chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong tổng số học sinh – tương đương khoảng 0,76% số trẻ trong độ tuổi giáo dục bắt buộc.

Đối với các gia đình quốc tế đang cân nhắc những lựa chọn thay thế cho hệ thống giáo dục công lập nghiêm ngặt, hình thức individuální vzdělávání – hay “giáo dục cá nhân” (học tại nhà) – có thể nghe khá hấp dẫn.

Tuy nhiên, không giống như mô hình linh hoạt mà nhiều người thường hình dung ở Anh hoặc Mỹ, việc học tại nhà ở CH Séc được quản lý rất chặt chẽ và đi kèm với nhiều quy định cũng như thủ tục giấy tờ. Vì vậy, hiểu rõ cách hệ thống này vận hành tại đây là điều rất quan trọng trước khi đưa ra quyết định.

Quốc tịch không phải là yếu tố quyết định

Hình thức giáo dục cá nhân áp dụng cho học sinh bậc tiểu học và trung học cơ sở, tức khoảng từ lớp 1 đến lớp 9 (6–15 tuổi). Hình thức này lần đầu tiên được cho phép ở cấp tiểu học vào năm 2005 và được mở rộng lên cấp trung học cơ sở vào năm học 2016/2017. Hiện tại, học sinh trung học phổ thông chưa được phép học theo hình thức này.

Quốc tịch không đóng vai trò quyết định, nhưng tất cả các gia đình đều phải đáp ứng những điều kiện nghiêm ngặt giống nhau. Trẻ phải được đăng ký chính thức tại một trường phổ thông ở Séc, và trường này sẽ chịu trách nhiệm đánh giá tiến độ học tập của học sinh trong suốt thời gian học tại nhà. Nếu học sinh không vượt qua các kỳ đánh giá định kỳ, các em có thể bị buộc quay lại học trực tiếp tại trường.

Ai có thể học tại nhà ở CH Séc?

• Chỉ áp dụng cho cấp phổ thông cơ sở: từ lớp 1–9 (6–15 tuổi), chưa áp dụng cho trung học phổ thông.
• Tiếp cận bình đẳng: áp dụng như nhau cho công dân Séc và người nước ngoài.
• Người cư trú trên 90 ngày: nếu bạn có giấy phép cư trú hoặc đăng ký cư trú, con bạn bắt buộc phải tuân theo luật giáo dục bắt buộc của CH Séc và phải sử dụng hệ thống chính thức này.
• Người lưu trú dưới 90 ngày: không thuộc phạm vi quản lý giáo dục của Séc và có thể tự do sử dụng bất kỳ chương trình học trực tuyến hoặc quốc tế nào.

Phải có lý do cụ thể: bắt nạt, sống ở nước ngoài…

Các gia đình không thể đơn giản chỉ “đăng ký là được”. Nhà chức trách yêu cầu phải có lý do thuyết phục chứ không chỉ là sở thích cá nhân.

Trên thực tế, hiệu trưởng và các trung tâm tư vấn tâm lý – giáo dục thường xem xét những lý do nghiêm túc như: trẻ bị bắt nạt hoặc gặp khó khăn nghiêm trọng trong quan hệ xã hội, lịch tập luyện thể thao hoặc nghệ thuật chuyên nghiệp quá dày đặc, hoặc cha mẹ thường xuyên làm việc ở nước ngoài.

Những gì cần chuẩn bị để đăng ký

• Đăng ký chính thức tại trường: trẻ phải được ghi danh tại một trường công hoặc tư ở Séc – đây sẽ là đơn vị bảo trợ pháp lý.
• Lý do chính đáng: hiệu trưởng phải chấp nhận lý do hợp lệ (ví dụ: lo âu, vấn đề tâm lý, bị bắt nạt, cha mẹ làm việc ở nước ngoài, hoặc luyện tập thể thao/nghệ thuật chuyên nghiệp).
• Bằng cấp của người dạy:
  Từ lớp 1–5: cần bằng tốt nghiệp trung học (maturita).
  Từ lớp 6–9: cần bằng đại học.
• Đánh giá từ trung tâm tư vấn tâm lý – giáo dục (PPP): đây là giấy xác nhận bắt buộc phải có trước.
• Danh sách tài liệu học tập: phải nêu rõ sách giáo khoa và tài liệu dự định sử dụng.

Đối với các gia đình nghiêm túc cân nhắc hình thức này, bước quan trọng nhất là tìm được một ngôi trường phù hợp để hợp tác và trao đổi thẳng thắn với hiệu trưởng trước khi nộp hồ sơ. Mối quan hệ với nhà trường sẽ ảnh hưởng rất lớn đến toàn bộ trải nghiệm học tại nhà.

Phụ huynh phải nộp đơn bằng văn bản với các thông tin cơ bản, thời gian xin học tại nhà và giải thích chi tiết lý do. Đơn cũng cần mô tả cách tổ chức việc học, môi trường học tập và các điều kiện an toàn.

Ngoài ra, phụ huynh phải nộp giấy tờ chứng minh trình độ học vấn của người dạy trẻ, danh sách sách giáo khoa và tài liệu học tập. Đánh giá từ trung tâm tư vấn tâm lý – giáo dục là bắt buộc và phải được xin trước.

Quyết định chấp thuận sẽ do hiệu trưởng của trường nơi trẻ đăng ký chính thức đưa ra, và trường này sẽ tiếp tục đóng vai trò bảo trợ pháp lý trong suốt thời gian học tại nhà. Các trường có quyền từ chối hồ sơ khá rộng rãi.

Sau khi được chấp thuận sẽ thế nào?

Sau khi được duyệt, học sinh vẫn được ghi danh hợp pháp tại trường địa phương, và trường sẽ đánh giá kết quả học tập hai lần mỗi năm, thường vào cuối mỗi học kỳ. Nhà trường có quyền quyết định hình thức đánh giá – có thể là bài kiểm tra viết hoặc đánh giá qua hồ sơ học tập.

Cơ quan Thanh tra Trường học CH Séc (ČŠI) cho biết không phát hiện sai sót mang tính hệ thống trong việc quản lý giáo dục tại nhà, đồng thời nhấn mạnh rằng thành công phụ thuộc hoàn toàn vào sự giao tiếp rõ ràng và thường xuyên giữa nhà trường và phụ huynh.

Nhà trường cũng được kỳ vọng sẽ hỗ trợ về phương pháp giảng dạy, hướng dẫn chương trình học và gặp gỡ phụ huynh, dù mức độ hỗ trợ khác nhau tùy từng trường. Thông thường, gia đình phải tự chi trả phần lớn chi phí như tài liệu học tập hoặc gia sư, dù sách giáo khoa cơ bản có thể được cung cấp.

Sau khi được duyệt

• Kiểm tra hai lần mỗi năm: học sinh phải quay lại trường bảo trợ vào cuối mỗi học kỳ để tham gia đánh giá bắt buộc.
• Quy định về ngôn ngữ: việc học tại nhà có thể bằng tiếng Anh hoặc ngôn ngữ khác, nhưng các kỳ kiểm tra học kỳ luôn được tổ chức hoàn toàn bằng tiếng Séc.
• Giao tiếp là yếu tố then chốt: ČŠI cho biết thành công phụ thuộc chủ yếu vào việc duy trì liên lạc thường xuyên và mối quan hệ tốt với hiệu trưởng.

Học tập theo cộng đồng ngày càng phổ biến

Không có một mô hình học tại nhà duy nhất ở CH Séc. Một số gia đình theo sát chương trình chuẩn của nhà nước. Những gia đình khác chọn cách tiếp cận linh hoạt hơn, hướng trẻ làm trung tâm – thường được gọi là “unschooling” – nơi việc học gắn liền với cuộc sống hằng ngày thay vì những tiết học cố định.

Học theo cộng đồng cũng đang trở thành xu hướng, khi nhiều gia đình chia sẻ trách nhiệm giảng dạy và tổ chức các hoạt động chung. Đối với gia đình người nước ngoài, sự linh hoạt này giúp trẻ duy trì ngôn ngữ mẹ đẻ trong khi vẫn đáp ứng yêu cầu đánh giá của CH Séc và điều chỉnh việc học phù hợp với nhu cầu cá nhân.

Theo Stanislava Kratochvílová – người sáng lập dự án hỗ trợ giáo dục Učit nebo neučit – khả năng thích nghi này thường mang lại lợi thế rõ rệt cho trẻ học tại nhà.

Bà cho biết những học sinh này thường có trình độ tiếng Anh và kỹ năng hiểu biết truyền thông cao hơn bạn bè học truyền thống, phần lớn vì việc học của các em không bị giới hạn trong phương pháp lớp học thông thường.

Ngày càng nhiều gia đình Séc chuyển sang học tại nhà

Đài Truyền hình Séc đưa tin rằng ngày càng nhiều gia đình lựa chọn giáo dục cá nhân do các vấn đề sức khỏe tâm thần như lo âu, từ chối đến trường hoặc khó khăn tâm lý. Các chuyên gia tư vấn và nhà tâm lý học học đường cho biết nhu cầu này tăng mạnh trong những năm gần đây, chứ không đơn thuần vì lý do ý thức hệ.

Ông Libor Mikulášek, giám đốc Trung tâm Tư vấn Tâm lý – Giáo dục ở Brno, xác nhận có sự gia tăng rõ rệt các yêu cầu liên quan đến sức khỏe.

Dù khung pháp lý không thay đổi, lý do xin học tại nhà vẫn rất quan trọng. Những lý do liên quan đến sức khỏe thường được xem xét nghiêm túc hơn, đặc biệt nếu có xác nhận từ trung tâm tư vấn.

Những điều thực tế cần cân nhắc

Đối với các gia đình không nói tiếng Séc, ngôn ngữ là yếu tố quan trọng nhất. Việc dạy học tại nhà có thể bằng bất kỳ ngôn ngữ nào, nhưng các kỳ thi luôn bằng tiếng Séc, vì vậy trẻ cần có đủ khả năng tiếng Séc để được đánh giá.

Không phải trường nào cũng có kinh nghiệm với chương trình giáo dục cá nhân. Ở Praha và các thành phố lớn, một số trường quen thuộc hơn với quy trình này và cởi mở hơn, trong khi những trường khác có thể không sẵn sàng tiếp nhận. Vì vậy, chọn đúng trường thường là bước quan trọng đầu tiên.

Các mạng lưới hỗ trợ cũng rất hữu ích. Asociace pro domácí vzdělávání là tổ chức chính kết nối các gia đình học tại nhà ở CH Séc và cung cấp hướng dẫn thực tế cũng như hỗ trợ cộng đồng.

Đối với phụ huynh đang tìm hiểu lựa chọn này, các nhóm cộng đồng thường quan trọng không kém thông tin chính thức. Một điểm khởi đầu tích cực là các nhóm Facebook về homeschooling tại Séc, nơi các gia đình chia sẻ kinh nghiệm, cập nhật pháp lý và gợi ý trường học.

(Theo expats)